Diagnoza spektrum autyzmu u osoby dorosłej wymaga czegoś więcej niż wykonania pojedynczego testu. Podobne trudności mogą występować między innymi w ADHD, zaburzeniach lękowych, zaburzeniach osobowości, OCD, depresji czy w następstwie doświadczeń traumatycznych. Zdarza się również, że spektrum autyzmu współwystępuje z innymi zaburzeniami.
Dlatego w naszej poradni w Pruszkowie od początku prowadzimy kompleksową diagnostykę różnicową. Nie rozpoczynamy procesu z założeniem, że każda zgłaszająca się osoba znajduje się w spektrum autyzmu. Sprawdzamy różne możliwe wyjaśnienia obserwowanych cech i trudności, aby sformułowane rozpoznanie było możliwie trafne i użyteczne.
Proces diagnostyczny prowadzony jest przez lekarza psychiatrę oraz psychologa klinicznego. Badanie ADOS-2 przeprowadza psychiatra, natomiast pozostałe elementy diagnozy psychologicznej prowadzi psycholog kliniczny.
Spektrum autyzmu u dorosłych – jakie objawy mogą skłaniać do diagnozy?
Obraz spektrum autyzmu u osób dorosłych jest bardzo zróżnicowany. U części osób charakterystyczne cechy są widoczne od dzieciństwa, ale nie zostały wcześniej właściwie rozpoznane. Inni przez wiele lat uczą się świadomie dostosowywać swoje zachowanie do oczekiwań otoczenia, czyli maskować występujące trudności.
Konsultację diagnostyczną warto rozważyć, gdy występują między innymi:
- trudności w intuicyjnym rozumieniu sytuacji społecznych;
- problemy z odczytywaniem intencji, emocji lub niewypowiedzianych oczekiwań innych osób;
- poczucie konieczności świadomego analizowania zasad kontaktów społecznych;
- trudności w nawiązywaniu i podtrzymywaniu relacji;
- dosłowne rozumienie wypowiedzi, ironii lub aluzji;
- potrzeba stałości, przewidywalności i określonych rytuałów;
- silny dyskomfort związany z nagłymi zmianami planów;
- intensywne, pochłaniające zainteresowania;
- nadwrażliwość albo obniżona wrażliwość na dźwięki, światło, dotyk, zapachy lub inne bodźce;
- przeciążenie po intensywnych kontaktach społecznych;
- potrzeba długiej regeneracji po pracy, spotkaniach lub przebywaniu w zatłoczonych miejscach;
- poczucie bycia „innym” lub niedopasowanym, obecne od dzieciństwa;
- świadome naśladowanie sposobu zachowania innych osób;
- nawracające okresy wyczerpania związane z maskowaniem i przystosowywaniem się do otoczenia.
Występowanie pojedynczych cech nie oznacza jeszcze spektrum autyzmu. Znaczenie ma ich charakter, nasilenie, obecność od wczesnego okresu rozwoju oraz wpływ na codzienne funkcjonowanie.
Jak wygląda diagnoza spektrum autyzmu u dorosłych?
Diagnoza jest procesem obejmującym kilka uzupełniających się źródeł informacji. Jej dokładny przebieg może być dostosowany do sytuacji konkretnej osoby.
Wywiad diagnostyczny
Podczas wywiadu omawiamy obecne funkcjonowanie, relacje społeczne, sposób komunikacji, zainteresowania, reakcje na zmiany i bodźce sensoryczne. Ważna jest również historia rozwoju — funkcjonowanie w dzieciństwie, przebieg edukacji, relacje rówieśnicze oraz wcześniejsze trudności psychiczne.
Jeśli jest to możliwe i osoba badana wyraża zgodę, pomocne mogą być informacje od rodzica lub innej osoby dobrze pamiętającej jej dzieciństwo. Brak możliwości przeprowadzenia takiego wywiadu nie musi jednak wykluczać rozpoczęcia diagnozy.
Badanie ADOS-2
Jednym z elementów procesu może być badanie ADOS-2, nazywane niekiedy protokołem obserwacji do diagnozowania zaburzeń ze spektrum autyzmu. W naszej poradni badanie ADOS-2 przeprowadza lekarz psychiatra.
ADOS-2 pozwala na ustrukturyzowaną obserwację sposobu komunikowania się, wzajemności społecznej oraz innych zachowań istotnych w diagnozie spektrum autyzmu. W przypadku osób dorosłych posługujących się płynną mową wykorzystywany jest odpowiedni moduł badania.
ADOS-2 nie jest jednak samodzielnym testem, który automatycznie potwierdza albo wyklucza spektrum autyzmu. Wynik musi być interpretowany łącznie z wywiadem rozwojowym, oceną aktualnego funkcjonowania i diagnostyką różnicową.
Diagnoza psychologiczna
Pozostałą potrzebną diagnostykę prowadzi psycholog kliniczny. W zależności od zgłaszanych trudności może ona obejmować pogłębiony wywiad kliniczny oraz odpowiednio dobrane narzędzia psychologiczne.
Celem nie jest jedynie sprawdzenie obecności cech autystycznych, ale również zrozumienie funkcjonowania osoby badanej i zweryfikowanie innych możliwych przyczyn jej trudności.
Konsultacja psychiatryczna
Lekarz psychiatra ocenia objawy w szerszym kontekście klinicznym, uwzględniając możliwość występowania spektrum autyzmu oraz innych zaburzeń psychicznych. Pozwala to połączyć informacje uzyskane w badaniu ADOS-2, wywiadzie i diagnozie psychologicznej.
Diagnostyka różnicowa – dlaczego jest tak ważna?
Niektóre objawy kojarzone ze spektrum autyzmu nie są dla niego swoiste. Wycofanie społeczne może wynikać z lęku społecznego lub depresji. Trudności w relacjach mogą wiązać się z doświadczeniami traumatycznymi albo zaburzeniami osobowości. Problemy z koncentracją, przeciążenie i potrzeba stymulacji mogą występować w ADHD.
W diagnostyce różnicowej uwzględniamy w szczególności:
- ADHD;
- zaburzenia lękowe i lęk społeczny;
- zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne;
- depresję i inne zaburzenia nastroju;
- zaburzenia osobowości;
- następstwa traumy i przewlekłego stresu;
- inne trudności neurorozwojowe;
- współwystępowanie kilku zaburzeń.
Nie diagnozujemy „pod jedną hipotezę”. Od początku rozważamy różne możliwości, ponieważ celem diagnozy nie jest potwierdzenie wcześniejszego przypuszczenia, ale możliwie rzetelne wyjaśnienie zgłaszanych trudności.
Czy można mieć jednocześnie spektrum autyzmu i ADHD?
Tak. Spektrum autyzmu i ADHD mogą współwystępować. U części osób objawy obu zaburzeń nakładają się na siebie, dlatego ich rozróżnienie wymaga pogłębionej oceny.
Możliwe jest również współwystępowanie spektrum autyzmu z depresją, zaburzeniami lękowymi, OCD, zaburzeniami snu lub innymi problemami psychicznymi. Rozpoznanie jednej trudności nie powinno automatycznie kończyć dalszej diagnostyki.
Spektrum autyzmu u kobiet i zjawisko maskowania
U wielu dorosłych kobiet cechy spektrum autyzmu przez długi czas pozostają nierozpoznane. Może mieć to związek z maskowaniem, czyli świadomym lub częściowo automatycznym dostosowywaniem zachowania do oczekiwań społecznych.
Osoba maskująca może utrzymywać kontakt wzrokowy, prowadzić rozmowy i poprawnie funkcjonować zawodowo, a jednocześnie doświadczać znacznego napięcia, przeciążenia i wyczerpania. Dlatego ocena nie powinna opierać się wyłącznie na powierzchownej obserwacji zachowania podczas jednego spotkania.
W diagnozie uwzględniamy strategie kompensacyjne, historię rozwoju oraz koszt psychiczny związany z codziennym przystosowywaniem się do otoczenia.
Co daje diagnoza spektrum autyzmu w dorosłości?
Dobrze przeprowadzona diagnoza może pomóc:
- lepiej zrozumieć własny sposób funkcjonowania;
- uporządkować dotychczasowe doświadczenia;
- rozpoznać źródła przeciążenia i trudności w relacjach;
- odróżnić cechy neurorozwojowe od innych problemów psychicznych;
- dobrać odpowiednie formy terapii lub wsparcia;
- lepiej dostosować środowisko pracy i codzienne obowiązki;
- ograniczyć nieskuteczne próby zmieniania cech, które nie są chorobą;
- zaplanować leczenie zaburzeń współwystępujących.
Celem diagnozy nie jest przypisanie osobie etykiety. Ma ona prowadzić do lepszego rozumienia jej potrzeb, mocnych stron i rzeczywistych źródeł trudności.
Jak przygotować się do diagnozy?
Na pierwsze spotkanie warto przygotować, jeśli są dostępne:
- opinie psychologiczne i psychiatryczne;
- dokumentację wcześniejszego leczenia;
- świadectwa szkolne lub opisowe informacje z okresu dzieciństwa;
- wyniki wcześniejszych testów;
- informacje o rozwoju mowy, relacjach rówieśniczych i zachowaniu w dzieciństwie;
- listę obecnie przyjmowanych leków.
Nie trzeba posiadać pełnej dokumentacji z dzieciństwa, aby zgłosić się na konsultację. Jej brak jest częsty u dorosłych rozpoczynających diagnozę.
Diagnoza spektrum autyzmu u dorosłych w Pruszkowie
W naszej poradni w Pruszkowie prowadzimy kompleksową diagnozę spektrum autyzmu u osób dorosłych. Proces realizowany jest przez lekarza psychiatrę i psychologa klinicznego. Badanie ADOS-2 przeprowadza psychiatra, natomiast pozostałą potrzebną diagnostykę psychologiczną — psycholog kliniczny.
Od pierwszego spotkania uwzględniamy diagnostykę różnicową. Nie zakładamy z góry określonego rozpoznania i nie opieramy wniosków na wyniku pojedynczego testu.
Umów konsultację dotyczącą diagnozy spektrum autyzmu u osoby dorosłej.
Najczęściej zadawane pytania
Czy ADOS-2 wystarcza do rozpoznania spektrum autyzmu?
Nie. ADOS-2 jest ważnym narzędziem diagnostycznym, ale jego wynik nie powinien być interpretowany w oderwaniu od wywiadu rozwojowego, obrazu klinicznego i diagnostyki różnicowej.
Czy prawidłowy kontakt wzrokowy wyklucza spektrum autyzmu?
Nie. Część dorosłych osób uczy się utrzymywać kontakt wzrokowy i stosować inne strategie społeczne. Sam kontakt wzrokowy nie potwierdza ani nie wyklucza rozpoznania.
Czy do diagnozy potrzebna jest rozmowa z rodzicem?
Wywiad z osobą znającą pacjenta w dzieciństwie może dostarczyć cennych informacji, ale nie zawsze jest możliwy. Sposób dalszego postępowania ustalany jest indywidualnie.
Czy można rozpocząć diagnozę, mając już rozpoznane ADHD, depresję lub zaburzenie lękowe?
Tak. Wcześniejsze rozpoznanie nie wyklucza spektrum autyzmu. Podczas diagnozy oceniamy, czy trudności są lepiej wyjaśniane przez dotychczasowe rozpoznanie, spektrum autyzmu czy współwystępowanie kilku zaburzeń.
Czy spektrum autyzmu można rozpoznać dopiero w dorosłości?
Tak. Spektrum autyzmu jest związane z rozwojem i jego cechy są obecne od wczesnych lat życia, ale u części osób zostają prawidłowo rozpoznane dopiero w wieku dorosłym.
